Rick Warren en Bill Hybels

Het marketing christendom - een toetsing

1. Inleiding

Begin jaren zestig is de zogenaamde gemeentegroei beweging ontstaan. In het Engels "the Church Growth Movement". De beweging heeft verschillende takken. Het is de bedoeling om de tak waartoe Rick Warren (Saddleback) en Bill Hybels (Willow Creek) behoren te onderzoeken en te toetsen aan de bijbel.

Voor een overzicht van de gemeentegroei beweging, klik hier.

Het kenmerkende van de tak die we onderzoeken is het toepassen van marketingtechnieken en filosofie op het uitdragen van het evangelie. De pionier van deze richting is Robert Schuller (Christal Cathedral). De voornaamste vertegenwoordigers zijn, naast Schuller, Bill Hybels (Willow Creek), Rick Warren (Saddle Back) en George Barna.

Voordat Schuller met zijn gemeente begon is hij in de leer gegaan bij het bedrijfsleven. Het bedrijfsleven verkoopt producten. Schuller wilde het evangelie gaan 'verkopen', aan de man brengen. Hij bestudeerde daarom hoe het bedrijfsleven zijn producten verkoopt (marketing). Hij heeft die principes toegepast bij de start en opbouw van zijn gemeente.

Bill Hybels heeft de aanpak van Schuller overgenomen en verder geperfectioneerd. In 1975 heeft Hybels een seminar gevolgd aan Schullers 'Institute On Church Leadership'. Daarna heeft hij een team christenen bijgebracht voor het starten van een gemeente. Later bezocht een groep van 25 leidinggevenden, de kern van het leiderschap van Willow Creek, een conferentie van Schullers instituut over leiderschap. Tijdens de conferentie wees Schuller op een bepaald moment naar Hybels en zei: "Ik wil dat jullie weten dat deze man op dit moment bezig is om in Chicago precies datgene te doen waar wij het in deze conferentie over hebben" (Een citaat van Schuller dat wordt aangehaald door Pritchard, 'Willow Creek Seeker Services', Grand Rapids, Baker Books, 1996, p. 54)

Rick Warren heeft eveneens de marketing aanpak van Schuller overgenomen. Het bijzondere aan Warren is dat hij de marketing aanpak heeft gecombineerd met het toepassen van moderne management technieken. Hij heeft gekeken volgens welke inzichten en principes bedrijven worden bestuurd en is dat bewust gaan toepassen op de opbouw van zijn gemeente.

De resultaten lijken fenomenaal. Er ontstaan megagemeenten. Vooral de gecombineerde marketing- en managementmethode van Warren lijkt overal te werken. In de zin dat gemeenten vaak groeien in omvang.

Een andere centrale figuur in de marketingtak van de gemeentegroei beweging is George Barna. Hij leidt een bureau die zich onder meer met het uitvoeren van enquêtes bezighoud. De 'Barna Research Group'. Enquêteren is een belangrijk marketinginstrument. Via het houden van enquêtes krijg je inzicht in de wensen van potentiële klanten. Barna heeft zich gespecialiseerd op enquêtes op religieus gebied

2. De aanpak van Schuller, Hybels en Warren

2.1. Werken vanuit marketingfilosofie - gebruik van marketingtechnieken

Marketing kun je vertalen met verkoopkunde. Het is de kunst om een product te verkopen.

Als je een product wilt verkopen dan moet je eerst onderzoeken of er wel een markt voor is. Je moet inzicht hebben in de wensen en behoeften van potentiële klanten. Wellicht moet je het product aanpassen aan de wensen van de markt. Er moet een marktonderzoek plaats hebben. Het onderzoek wordt gedaan door middel van (regelmatige) enquêtes en door gebruik te maken van ander statistisch materiaal dat al beschikbaar is b.v. materiaal over de samenstelling van de bevolking in een bepaald gebied (De demografische situatie). Zo wordt de gemiddelde potentiële klant in beeld gebracht. Op basis van de informatie die het marktonderzoek heeft opgeleverd wordt vervolgens een marketingstrategie, een verkoopstrategie, bepaald.

In de marketing denkt men vanuit de klant. Bekende begrippen zijn klantvriendelijk (maak het de klant naar de zin, de klant is koning, de klant heeft altijd gelijk) en klantenbinding (zorgen dat de klant weer terugkomt)

In de gemeentegroei beweging is men deze denkwijze en methoden op "de verkoop van het evangelie" en "de verkoop van een gemeente" gaan toepassen.

Zoals gezegd is Schuller ide pionier op dit gebied. Hij heeft b.v. eerst letterlijk een marktonderzoek gedaan voordat hij met zijn prediking begon. Na algemeen demografisch onderzoek heeft hij een bepaald gebied uitgezocht waar hij een gemeente wilde stichten. Vervolgens heeft hij onder de ongelovige mensen, beter gezegd onder de mensen die niet naar een kerk gingen, een enquête gehouden. Vragen als: wat weerhoudt u er van om naar een kerk te gaan? Als u naar een kerk zou gaan wat zou u daar dan willen zien? Wat verwacht u van een kerk? Ook vragen over welke interessen en noden men heeft.

Aan de hand daarvan heeft Schuller een profielschets opgesteld van de doorsnee potentiële klant (ongelovige). Daar heeft hij vervolgens de organisatie van zijn gemeente en de boodschap van zijn prediking op afgesteld.

Ook Hybels en Warren hebben eerst in de buurt waar zij begonnen te werken een marktonderzoek (inclusief de enquête) uitgevoerd. Ze hebben een profiel opgesteld van hun potentiële klanten. Bij Hybels spreken ze over 'unchurched Harrie' en bij Warren over 'Saddleback Sam'. Op deze fictieve gemiddelde klant hebben ze het aanbod afgestemd.

Hybels heeft b.v. een enquête gedaan naar de muziekstijl waar de doelgroep naar luistert. Dat bleek 'middle of the road' popmuziek te zijn, soft rock. Daar heeft hij de stijl van de muziek in de zondagdienst aan aangepast.

Via doorgaande enquêtes blijft men in contact met de markt..

Het 'klantvriendelijk' zijn uit het bedrijfsleven heeft men vertaald in seeker-friendly. Zoeker-vriendelijk. De ongelovigen worden beschouwd als geestelijk zoekenden. En die moeten vriendelijke benaderd worden.

Wat betekent dat in de praktijk?

De klant wil faciliteiten b.v. een goede parkeerplek, kinderopvang, goede stoelen, een restaurant. De klant wil entertainment en verveelt zich snel. Daarom popmuziek, solozang, korte boodschappen, drama, audio-video presentatie, etc. De klant wil een positieve sfeer. Dus geen preken over het laatste oordeel, de eeuwige straf, de toorn van God, zonde, heiligheid, zelfverloochening, ingetogenheid, wereldgelijkvormigheid, etc. De klant wil boodschappen waar hij wat aan heeft in zijn dagelijks leven, zogenaamde 'felt need' boodschappen (daarover later meer). Men laat alles weg wat de klant zou kunnen afschrikken. De boodschap moet 'non-offensive' zijn. De boodschap mag geen aanstoot geven. Men brengt een 'non-offensive' en 'postive only' (alleen positief) evangelie.

Zorg er voor dat de zondaren zich comfortabel en op hun gemak voelen in de kerk en houdt hen dan de voordelen voor van het christenzijn voor. Dat is de verkooptaktiek die wordt gevolgd.

De klant is bij Hybels en Warren zover koning dat men zelfs de dienst op zondag volledig afstemt op ongelovigen.

2.2. Het toepassen van management technieken

Naast de marketing technieken is Rick Warren bewust moderne managementtechnieken gaan toepassen op het besturen van de gemeente. Hij leidt de gemeente zoals je een bedrijf runt. De voorganger als de directeur (manager) met zijn staf, de assistenten. De leden als de werknemers.

Management kun je omschrijven als bestuurskunde.

Een van de termen die ik me nog herinner uit mijn studietijd is de term 'management by objective'. Vertaald betekent dat 'besturen door het stellen van doelen'. Dit is een wijze van leidinggeven waarbij aan de diverse hiërarchische niveaus in een organisatie (na overleg) doelstellingen worden gegeven en waarbij een ruime vrijheid bestaat in de methodes en middelen om deze doelstellingen te bereiken.

In plaats van 'objective' gebruikt Warren het woord 'purpose'. Maar het komt in feite op hetzelfde neer. Warrens sleutelwoord is "doelgericht', 'purposedriven'.

Warren ontwikkelt een visie, stelt concrete doelen op alle niveaus van de organisatie en ontwikkelt strategieën om die doelen te bereiken. En dan gaat hij aan het werk.

Een bedrijf blijft zijn mission statement (zijn visie) voortdurend herhalen. Hij doet dat ook. In pakkende en simpele slogans.

Voorwaarde voor het kunnen werken met doelstellingen is dat de doelstellingen meetbaar zijn. Er moet objectief vastgesteld kunnen worden of een bedrijfsonderdeel het gestelde doel heeft gehaald. Toegepast op de gemeente moeten de doelstellingen ook meetbaar zijn. Groei wordt daarom in de praktijk, alhoewel niet altijd in theorie, vooral gezien als groei in aantal.

Als een bedrijfsonderdeel te weinig rendement oplevert. Als het te weinig bijdraagt aan de groei dan wordt het gestopt. Warren evalueert de activiteiten van zijn gemeente geregeld. De onderdelen die te weinig meetbaar rendement opleveren stopt hij.

Hij richt zich vooral op wat werkt. Op de dingen die kwantitatieve groei geven.

Effectief voor het vergroten van de bezoekerschare en het ledental van de gemeente is het organiseren en opstarten van allerlei groepen voor mensen die een zelfde nood of belangstelling hebben. Een soort focusgroepen, bijeenbrengen rond een hulpvraag of een interesse.

Warren heeft daarnaast een soort arbeidscontract voor zijn leden opgesteld. Hij noemt het een covenant, een verbond. (The Saddleback Membership Covenant). Als je lid wilt worden moet je een aantal beloften doen en ondertekenen. Je belooft onder meer dat je de leiders zult volgen en dat je tienden zult geven.

3. Vraagtekens en punten van kritiek

3.1. Is het evangelie wel te 'marketen'?

Is er een markt voor het evangelie? Zitten de mensen wel op het evangelie te wachten?

Uit de bijbel blijkt dat het echte bijbelse evangelie en de bijbelse Jezus moeilijk te verkopen 'producten' zijn.

Dat blijkt onder meer uit de verwerping van Jezus door het Joodse volk. "Hij kwam tot het zijne en de zijnen hebben Hem niet aangenomen" (Johannes 1:11). Hoe kwam dat? Had Jezus te weinig verstand van marketing? Was hij niet seeker-friendly genoeg? Presenteerde Hij Zichzelf niet goed?

De overgrote meerderheid van het Joodse volk moest uiteindelijk niets van Jezus hebben. Ze wilden wel genezen worden (een felt need), maar ze wilden zich niet bekeren. Jezus predikte immers bekering. "Bekeert u, want het koninkrijk der hemelen is nabij gekomen" (Matth. 4:17). Hij riep hen op zich af te keren van hun zonden en hun eigen gerechtigheid, waar ze op steunden, en Hij eiste onderwerping aan Hem als de Messias.

Jezus volgen is een kostbare zaak. Zie wat Jezus hier Zelf over zei:

"Indien iemand achter Mij wil komen, die verlooche zichzelf en neme dagelijks zijn kruis op en volge Mij. Want ieder die zijn leven zal willen behouden, die zal het verliezen, maar ieder die zijn leven verloren heeft om Mijnentwil, die zal het behouden." (Lucas 9:23,24)

"Vele scharen reisden met Hem mee, en Zich omkerende zeide Hij tot hen: Indien iemand tot Mij komt, en niet haat zijn vader en moeder en vrouw en kinderen en broeders en zusters, ja zelfs zijn eigen leven, die kan mijn discipel niet zijn. Wie niet zijn kruis draagt en achter Mij komt, kan mijn discipel niet zijn" (Lucas 14:25-27)

"Zo zal dus niemand van u, die niet afstand doet van al wat hij heeft mijn discipel kunnen zijn" (Lucas 14:33)

Jezus riep en roept op tot een breuk. Tot een omkering. Tot bekering.

Jezus is voor de doorsnee ongelovige een rustverstoorder. Iemand die het genoeglijke leventje verstoort. Jezus in je hart betekent immers revolutie, omkering, in je leven. Hij is daarom voor degenen die God niet willen gehoorzamen een steen des aanstoots en een rots der ergernis (1 Petrus 2:7).

Net als het joodse volk ten tijde van de omwandeling van de Here Jezus op aarde zitten de ongelovigen van nu niet op het bijbelse evangelie te wachten. De prediking van Jezus is voor de één een aanstoot (een ergernis) en voor de ander een dwaasheid.

"doch wij prediken een gekruisigde Christus, voor Joden een aanstoot, voor heidenen een dwaasheid" (1 Kor. 1:23)

In essentie is het evangelie een aanstootgevende boodschap. De rebellerende en zondige mens wordt opgeroepen om zich af te keren van zijn eigen weg, van zijn boze en ijdele wandel en zich te onderwerpen aan Jezus.

Onnodige aanstoot moet worden vermeden maar ten diepste kun je de aanstoot van het evangelie en van Jezus niet wegnemen, tenzij je op subtiele wijze de boodschap gaat veranderen of verbergen.

3.2.De mensen zoeken God (een foute vooronderstelling)

Warren en Hybels gaan er vanuit dat de mensen Jezus wel zien zitten. Ze zouden, volgens hen, alleen moeite hebben met de vorm waarin het evangelie wordt gebracht. Ze hebben moeite met de 'verpakking', b.v. met de ouderwetse muziek of met lange preken. Als je de verpakking van het evangelie verandert dan, zo beweren zij, zullen de ongelovigen Jezus wel aannemen. Lee Strobel formuleerde het zo: de mensen zijn "hostile to the church, friendly to Jesus" ('Inside the Mind of Unchurched Harrie and Mary', p. 47, Lee Strobel) "Vijandig tegenover de kerk, vriendelijk tegenover Jezus"

De vorm moet worden aangepast aan de moderne mens. Het gaat om zaken als moderne worshipliederen, een goede band, muziek in soft-rock stijl, felt-need boodschappen, entertainment, een vriendelijke ontvangst, een goede parkeerplek, aanbieden van cursussen die aansluiten op een felt-need of een hobby, etc.

Warren stelt dat er een sleutel is tot elk hart. Iedereen kan gewonnen worden voor Christus. Het gaat er alleen maar om dat we die sleutel vinden. Ik citeer: "It is my deep conviction that anybody can be won to Christ if you discover the key to his or her heart The most likely place to start is with the person's felt needs" (Purpos Driven Church, p. 219. Ik heb bij mijn onderzoek het originele Engelstalige boek gebruikt)

Wat zegt de bijbel hierover?

Als je de bijbel op dit punt onderzoekt dan blijkt dat Warren en zijn medestanders veel te optimistisch zijn in hun inschatting van de bereidheid van de mens om Jezus te aanvaarden.

Hoe komt het dat een mens Jezus aanneemt? Wat veroorzaakt dat iemand aandacht schenkt aan het evangelie?

In Handelingen 16:11-15 lezen we dat de vrouw Lydia tot bekering kwam. Zij was de eerste bekeerling uit Europa. Waarom kwam ze tot geloof? Was dat omdat Paulus de sleutel tot haar hart had gevonden? Hoe kwam het dat ze aandacht schonk aan de boodschap die Paulus bracht? "en een zekere vrouw, met name Lydia, hoorde toe en de Here opende haar hart, zodat zij aandacht schonk aan hetgeen door Paulus gezegd werd" (Hand. 16:14)

Zij schonk aandacht aan het evangelie omdat de Here haar hart opende. Dat is de verklaring die hier, in het woord van God, wordt gegeven.

Hybels spreekt over 'zoekers' (seekers). Zoeken de mensen inderdaad God? De bijbel zegt daar iets anders over. "er is niemand .. die God ernstig zoekt" (Rom. 3:11,12). Er is niemand die uit zichzelf God ernstig zoekt.

De mensen zoeken van alles, zelfs religieuze ervaringen, maar ze zoeken God niet, althans niet ernstig. Na de zondeval liepen Adam en Eva weg van God. Ze verborgen zich voor Hem. De zondige mens loopt nog steeds weg van God. In plaats van God te zoeken proberen de mensen juist God te ontvluchten. Ze houden de waarheid in ongerechtigheid ten onder. Ze verdringen de kennis van de ware God. Ze weigeren God te erkennen. Ze hebben de ware God vervangen door afgoden (Romeinen 1:18-32).

Als iemand God ernstig zoekt dan is dat omdat God hem of haar trekt. God ging Zelf achter Adam en Eva aan. Hij zocht hen op en riep hen: "Waar zijt gij?" (Gen. 3:9). De Here Jezus heeft gezegd: "Niemand kan tot Mij komen tenzij de Vader, die Mij gezonden heeft, hem trekke" (Johannes 6:44). Als de Vader niet trekt komt er niemand tot geloof en zoekt er niemand ernstig God. Als de Vader niet trekt en als Hij de harten niet opent, dan kan geen enkele methode een onbekeerd mens bereiken.

Daarom bad Paulus om "open deuren" en open harten.  

3.3. Waren Jezus en de apostelen seeker-friendly in hun prediking?

Waren Jezus en de apostelen seeker-friendly, op de manier zoals Warren en Hybels dat propageren?

Zie wat Jezus over Zichzelf zei. "U kan de wereld niet haten, maar Mij haat zij omdat Ik van haar getuig dat haar werken boos zijn" (Johannes 7:17). Jezus getuigde van de wereld dat haar werken boos zijn, dat is niet erg seeker-friendly.

Jezus en de apostelen brachten geen 'non-offensive' boodschap.

Een voorbeeld uit de prediking van Jezus:

In Johannes 6 lezen we dat Jezus een preek hield tegen zijn discipelen (Joh. 6:22-59). Vele van zijn discipelen vonden zijn boodschap te hard. "Velen van zijn discipelen hoorden dit aan en zeiden: Deze rede is hard, wie kan haar aanhoren?" (:60). Met als gevolg dat velen zich van Hem afkeerden. "Van toen af keerden velen van zijn discipelen terug en gingen niet langer met Hem mede" (:65). Jezus had in hun 'felt-needs" voorzien daardoor waren ze blijkbaar discipelen van Hem geworden. Hij had voorzien in de noden die ze voelden. Hij had in brood voorzien, de zieken genezen, etc. Maar toen begon Hij te spreken over noden die ze niet voelden. Over het eeuwige leven en hoe dat te verkrijgen is door het geloof in Hem. Met als resultaat dat velen van zijn discipelen aanstoot aan Hem namen en Hem verlieten. Zijn 'gemeente' liep zowat leeg.

Of neem Petrus in zijn prediking op de Pinksterdag, nadat de Heilige Geest was uitgestort. Zie hoe hij de joden toesprak: "Dus moet ook het ganse huis Israël zeker weten, dat God Hem, en tot Here en tot Christus gemaakt heeft, dezen Jezus die gij gekruisigd hebt." (Hand. 2:36). De joden voelden zich zeker niet "goed" toen ze Petrus dit hoorden zeggen. Hij zei hen ronduit dat ze hun eigen Messias hadden gekruisigd, al zei hij er wel bij dat dit naar de bepaalde raad en voorkennis Gods was gebeurd (Hand. 2:22,23).

Kijk welke evangelie boodschap Paulus in Athene op de Areopagus predikte. "God dan verkondigt .. heden aan alle mensen dat zij allen overal tot bekering moeten komen, omdat Hij een dag heeft vastgesteld waarop Hij de aardbodem rechtvaardig zal oordelen, door een man die Hij aangewezen heeft ." (Handelingen 17:30,31)

Zijn publiek bestond uit ongelovige Atheners, uit 'seekers' in de termen van Hybels, want ze hadden een oppervlakkige interesse voor zijn boodschap, anders hadden ze Paulus niet uitgenodigd om te spreken. Paulus sprak hen voor de tweede keer toe. Was hij voorzichtig, probeerde hij om de aanstoot van het evangelie te verbergen? We zien dat hij direct al sprak over de noodzaak van bekering, over de dag des oordeels, over Jezus als de komende rechter. Paulus bracht geen 'postive-only' en 'non-offensive' boodschap. Hij deed al helemaal niet aan 'felt-need' boodschappen.

In Handelingen 24 lezen we opnieuw over Paulus. Hij wordt gevangen gehouden door de Romeinse overheid in Ceasarea. De stadhouder Felix en zijn vrouw Drusilla lieten Paulus roepen. Ze wilden Paulus horen over het geloof in Jezus (Hand. 24:24). Hier hebben we dus "seekers", mensen die belangstelling hebben voor de boodschap. Hoe pakte Paulus het aan? Hij bracht geen positive-only boodschap. "Maar toen hij sprak over rechtvaardigheid en ingetogenheid en het toekomstige oordeel, werd Felix bevreesd en antwoordde: Ga voor heden heen" (Hand. 24:25,26). Wat Paulus hier deed was fout volgens de seeker-friendly methode. Spreken over rechtvaardigheid, ingetogenheid en het toekomstige oordeel.

Als je dat doet dan loopt je kerk leeg.

3.4. Vervorming van de boodschap van het evangelie

3.4.1. De claim van Rick Warren - het evangelie blijft hetzelfde

Warren beweert dat hij alleen de verpakking (de presentatie) heeft veranderd en niet de boodschap. Dit herhaalt hij keer op keer. Op de voorkant van zijn boek "The Purpose Driven Church" staat b.v.: "Growth Without Compromising Your Message & Mission". Groei zonder een compromis te sluiten over je boodschap en je missie. Dit is echter misleidend want de boodschap wordt wel degelijk, zij het subtiel, verdraaid.

3.4.2. Hoe de boodschap wordt vervormd

3.4.2.1. Felt need

De boodschap in de seekerservice, in de op de zoeker gerichte samenkomst, moet 'relevant' zijn. De manier om dat te doen is aan te sluiten bij de 'felt needs' van de ongelovige bezoekers.

Felt-need zijn boodschappen die aansluiten op de belevingswereld van de ongelovigen. Thematische onderwerpen waarin men laat zien hoe 'relevant' Jezus is, hoe nuttig het is voor het welbevinden en de dagelijkse bezigheden om Jezus er bij te nemen.

Marktonderzoek, onder meer met enquetes, heeft uitgewezen dat ongelovigen over het algemeen niet bezig zijn met wat er na de dood komt. Ze zijn bezig met het hier en nu, met de problemen van het dagelijks leven. Ze worstelen met allerlei zaken zoals eenzaamheid, stress, opvoeding van de kinderen, verslavingen, enzovoorts. Dit zijn noden die de ongelovigen ervaren (felt needs). Hier moet, volgens de theorie, de prediking op inhaken. In een korte boodschap moet uitgelegd worden hoe Jezus hierin kan helpen. Met Jezus gaat 'het' veel beter.

De boodschap dat Jezus voorziet in felt-needs is slechts gedeeltelijk waar.

Als je Jezus volgt dan zullen inderdaad allerlei zaken beter gaan. Toch is het geen garantie dat er b.v. nooit meer eenzaamheid zal voorkomen. De Heer zal in de eenzaamheid wel troosten en er door heen dragen.

Wat niet wordt gezegd is dat je door Jezus te volgen er een aantal problemen bij krijgt. Als je Jezus gaat volgen dat gaan er ook 'negatieve' dingen in je leven gebeuren. Je krijgt er plotseling een aantal vijanden bij: de wereld, de satan en de demonen, en daarnaast ook nog je eigen zondige natuur. De Here Jezus heeft gezegd dat de wereld ons zal haten en vervolgen. Paulus zei: "Allen die godvruchtig willen leven zullen vervolgd worden". (2 Tim. 3:12). Wij moeten door vele verdrukkingen het Koninkrijk Gods binnengaan (Hand. 14:22). We worden beschoten door boze geesten (Efeze 6:16). We hebben zelfs een vijand in ons: onze vleselijke begeerten die strijd voeren tegen onze ziel (1 Petrus 2:11).

Een zwaarder punt van kritiek is dat deze boodschap het bijbelse evangelie niet is. Het bijbelse evangelie ontbreekt volledig of in grote mate.

Vergelijk de felt need boodschap met het bijbelse evangelie.

Het evangelie volgens Paulus:

Alle mensen hebben gezondigd. De hele wereld is daarom strafwaardig voor God. We zijn op weg naar de dag des oordeels. We zijn schuldig en God zal ons straffen. De eeuwige straf komt er aan. De poel die brand van vuur en zwavel.

Een rechtvaardig God kan niet zomaar een schuldig mens vrijspreken, dat zou onrechtvaardig zijn. God is rechtvaardig en daarom kan Hij niet anders dan straffen. Er moet recht gedaan worden. God kan en wil niet tegen zijn eigen natuur ingaan. "de Here laat geenszins ongestraft" (Nahum 1:3) "zonder bloedstorting geschiedt er geen vergeving" (Hebr. 9:22)

En toch is er goed nieuws. Er is een uitweg. Ondanks al onze boosheid heeft God ons liefgehad. Daarom heeft God Zijn Zoon naar de aarde gezonden als Verlosser. De Here Jezus heeft door zijn kruisdood en opstanding het probleem van de zondeschuld opgelost. HIj heeft onze zondeschuld op Zich genomen en Hij heeft persoonlijk de straf voor onze zonden ondergaan. Om onze overtredingen werd Hij doorboord, om onze ongerechtigheden verbrijzeld; de straf die ons de vrede aanbrengt was op Hem. God heeft al onze zonden op de Here Jezus gelegd en Hem er voor gestraft. De zonde is daarom gestraft. Aan het recht is voldaan. God kan nu een schuldig mens toch vrijspreken omdat een ander voor hem heeft betaald.

God biedt een ieder vergeving van zonden aan door het geloof in zijn Zoon. Verlossing is een geschenk. De prijs was hoog maar Jezus heeft voor ons betaald. We waren het niet waard, we hebben het niet verdiend, we hebben ons recht op geluk en leven duizendmaal verzondigd, maar toch heeft God naar ons omgezien. Onverdiende goedheid. Genade. Onbegrijpelijke liefde. Jezus is gekomen, gekruisigd, begraven, opgewekt, verschenen aan vele getuigen, opgevaren naar de hemel, gezeten aan de rechterhand Gods, vanwaar Hij zal komen als verlosser voor de gelovigen, als koning voor de wereld en als rechter voor de ongelovigen.

Ontvlucht de komende toorn. Laat u behouden uit dit verkeerde geslacht. Als we geen acht geven op zulk een heil hoe zullen we dan ontkomen?

3.4.2.2. Het evangelie van fulfillment

Een sleutelwoord in de woordverkondiging van Hybels is het woord "fulfillment". Fullfillment staat voor een bevredigend en gelukkig leven. Een vervuld leven. Wil je een vervuld leven? Volg dan Jezus.

Het sleutelwoord in de boodschap van Warren is "purpose". Wil je een leven met zin en doel? Volg dan Jezus.

Het sleutelwoord in de boodschap van Schuller is "excellence". Wil je het ultieme, het beste leven hebben? Volg dan Jezus.

3.4.2.3. Het non-offensive evangelie

Om de klanten (de zoekers) geen aanstoot te geven spreekt men alleen over positieve dingen. Men brengt een 'positive-only' boodschap.

Hoe doet men dat? Hoe verdraait men het bijbelse evangelie tot een positive only boodschap, tot een non-offensive evangelie?

Dit doet men ten eerste door het bijbelse evangelie te vervangen door felt-need boodschappen. Schuller is daarin zover gegaan dat er bij hem helemaal niets meer van het bijbelse evangelie overgebleven. Zover zijn Hybels en Warren niet gegaan. Bij hen is de nadruk verlegd. De kern van het evangelie wordt naar de rand gedrongen.

Men maakt de boodschap verder positief door allerlei bijbelse dingen, die de mensen niet prettig vinden om te horen, zo veel mogelijk weg te laten. B.v. de zonden en zondigheid van de mens, de hel, de eeuwige straf, het komende oordeel, de toorn en de heiligheid van God, de oproep tot zelfverloochening en ingetogenheid, de oproep om niet wereldgelijkvormigheid te zijn en om jezelf onbesmet van de wereld te bewaren, het bestaan van valse leer, valse leraren en valse kerken, het bestaan van namaak (pseudo) op geestelijk gebied, de geestelijke strijd met de wereld, de boze geesten en met het eigen vlees, het feit dat God koppige gelovigen zal tuchtigen, enzovoorts. Het wordt niet ontkend, het wordt simpelweg zoveel mogelijk genegeerd.

Verder verbergt men de ernstige bijbelse dingen door verhullend en verzachtend taalgebruik. Als er al over 'negatieve' bijbelse zaken wordt gesproken dan spreekt men bij voorkeur in "eufemismen". Neem b.v. de hel. Jezus gebruikte het woord hel regelmatig in zijn prediking en onderwijs. Als je het onderwijs van Jezus nagaat dan valt op dat Hij zelfs meer het woord hel heeft gebruikt dan het woord hemel. Dat doen 'positive only' en 'seeker-friendly' predikers als het even kan niet. Sommigen gebruiken het woord hel nooit. Allen geven ze een vage en onvolledige omschrijving van de hel. Verloren gaan wordt b.v. omschreven als een eeuwig bestaan zonder gemeenschap met God. De hel is een eeuwig bestaan zonder gemeenschap met God. De nadruk wordt gelegd op wat je mist. Is dat de bijbelse nadruk? En zal een ongelovige hiervan schrikken? Dat is niet te verwachten want de ongelovige leeft nu al zonder contact met God en de meesten vinden het best zo.

Warren leert dat we bij voorkeur geen theologische en moeilijke bijbelse termen moeten gebruiken. Woorden als b.v. zonde, bekering. Zulke woorden begrijpen de mensen niet, zo luidt de redenering. Je moet seeker-friendly zijn en daarom moet je in plaats van die bijbelse en theologische woorden omschrijvingen gebruiken.

Het is subtiel wat wordt gedaan.

Het is inderdaad onverstandig om sommige bijbelse termen te gebruiken zonder uitleg. De oplossing is echter niet het vermijden van de termen. De goede oplossing is dat je de term gebruikt en hem dan gelijk omschrijft. Heel kwalijk is dat de redenering, we moeten bijbelse termen omschrijven anders begrijpen de ongelovigen ons niet, wordt misbruikt voor het verzachten van de 'aanstootgevende' bijbelse zaken. Als je geen begrippen als zonde of hel wilt gebruiken omschrijf ze dan tenminste nauwkeurig. Je kunt de hel b.v. uitleggen als een gevangenis, als een soort strafkolonie, als een verbanningsoord, een plaats van pijniging, de plaats waar de eeuwige straf wordt voltrokken en ondergaan. En als er over zonde moet worden gesproken omschrijf het dan niet alleen als "je doel missen". In deze definitie zit niets van een persoonlijke relatie met God. Zonde is ook en ten eerste ongehoorzaamheid. God zei tegen Adam en Eva: "eet niet van die bepaalde boom" maar Adam en Eva deden het toch. God zei "doe het niet" maar ze deden het toch. Zonde is rebellie, opstand tegen God, de verwerping van Zijn heerschappij.

3.4.2.4. Vermenging met populaire psycho-praatjes

Schuller heeft het evangelie volledig vervangen door psycho-praatjes. Hij heeft het evangelie totaal gepsychologiseerd. Via marktonderzoek heeft hij uitgezocht wat de voornaamste 'nood' is van de ongelovigen. Het bleek dat de mensen lijden aan een slecht zelfbeeld. Daarom predikt Hij Jezus als de weg tot herstel van het aangetaste zelfbeeld. Dit is zijn normale boodschap. Een enkele keer brengt hij nog wel eens het bijbelse evangelie. Dit om aan klantenbinding te doen. Als hij een publiek heeft wat er van houdt dan wil hij nog wel eens het bijbelse evangelie correct uitleggen. (Schuller is een opportunist. Hij geeft het publiek wat het publiek wil). Hij heeft allerlei bijbelse begrippen een volledig onbijbelse inhoud gegeven. Neem b.v. Schuller's definitie van zonde. Zonde is, volgens hem, elk woord, elke daad of elke gedachte die het eigen zelfbeeld of het zelfbeeld van anderen aantast. "Sin is any act or thought that robs myself or another human being of his or her self-esteem" (Robert Schuller, 'Self-Esteem: The New Reformation', Waco, Word, 1982, p.14)

Nog een citaat van Schuller : "I don't think anything has been done in the name of Christ and under the banner of Christianity that has proven more destructive to human personality and, hence counterproductive tot the evangelism enterprise than the often crude, uncouth, and unchristian strategie of attempting to make people aware of their lost and sinful condition" ('Christianity Today', October 5, 1984)

De vertaling: "Ik denk niet dat er iets is gedaan, in de naam van Christus en onder de vlag van het Christendom, dat zo destructief is gebleken voor de menselijke persoonlijkheid, en daarom contra productief voor de evangelisatie, als de vaak ruwe, ongepolijste en onchristelijk strategie waarbij men probeert om mensen bewust te maken van hun zondige en verloren toestand".

Voor meer informatie over Schuller, klik hier.

Hybels en Warren zijn zoals gebruikelijk veel minder grof. Bij hen is de bijbelse boodschap niet vervangen maar vermengd met populaire psycho-praatjes. Zij halen verder alleen de scherpe kanten van de bijbelse boodschap af. Het minst aangetast op dit punt lijkt Warren te zijn.

De onderzoeker Pritchard heeft een jaar lang ter plaatse de gemeente van Hybels (Willow Creek) bestudeerd. Hij heeft zijn bevindingen opgetekend in een boek. (Willow Creek Seeker Services, Grand Rapids, Baker Books, 1996). Hieronder volgen enkele van zijn waarnemingen. Ik geeft het originele Engels, met daarna een vertaling.

"Hybels incorporates large chunks of the American psychological worldview into his basic teaching and teaches that fulfillment is a consequence of the Christian life." (p. 200)

"Hybels heeft grote stukken van het Amerikaanse psychologische wereldbeeld in zijn basis onderwijs opgenomen en hij leert dat "fulfillment" (vervulling) een gevolg is van het christelijke leven."

"Hybels not only teaches psychological principles, but often uses the psychological principles as interpretive guides for the exegesis of Scripture King David had an identity crisis, and Peter had a problem with boundary issues. The point is, psychological principles are regurlar built into Hybels teaching" (p. 156)

"Hybels onderwijst niet alleen psychologische principes, hij gebruikt ook vaak psychologische principes als leidraad voor het uitleggen van de Schrift. Hij legt de Schrift uit vanuit psychologische principes. Koning David had een identiteitscrisis, en Petrus had een probleem met het respecteren van grenzen. Het punt is, psychologische principes worden regelmatig in het onderwijs van Hybels ingebouwd."

Ook Saddle Back (Warren) is beïnvloed door de moderne populaire psychologie (de zogenaamde pop-psychologie), zij het in mindere mate. Neem het boek "Purpose Driven life" van Warren, door de tekst heen kom je psychologische opmerkingen tegen. B.v. Samson was 'codependent" (p.233).

3.4.3. Samenvatting

De boodschap wordt dus wel degelijk aangetast. De verdraaiing van het evangelie zit hem niet zozeer in wat wordt gezegd, het is veel meer het gevolg van de dingen die niet worden gezegd. Zo wordt bijvoorbeeld de nadruk volledig gelegd op de liefde van God terwijl de toorn van God wordt genegeerd. Het wordt nog verergerd door de vermenging met psycho-praat.

Vooral het streven om non-offensive en positive only te zijn vervalst onvermijdelijk de bijbelse boodschap op ernstige wijze. Bij de één op grove wijze (Schuller), bij de ander subtieler (Warren, Hybels).

Een felt-need en seekerfriendly evangelie is in het gunstigste geval een verwaterd evangelie en soms een vals evangelie.

3.4.4. Ter aanvulling - een Engelstalige analyse

Klik hier voor de analyse

3.5. Het wegdringen van de prediking van de bijbel

De doelstelling van de zondagdienst is radicaal veranderd. Dit heeft ingrijpende gevolgen voor de prediking. De samenkomst is niet meer gericht op de opbouw van de gelovigen. Men richt zich volledig op de ongelovigen (de seekers). Daar past men de boodschap op aan.

Dit leidt bij hen tot het wegdringen van het woord van God.

De samenkomst op zondag is in feite veranderd in een evangelisatie samenkomst. Althans dat is de theorie. In feite brengt men felt-need boodschappen. Men brengt niet het duidelijke evangelie, zoals Paulus dat b.v. deed op de Areopagus. En het moet 'positive only' zijn.

De door God bepaalde weg tot het bereiken van ongelovigen is de prediking van het bijbelse evangelie. Het heeft Gode behaagd "door de dwaasheid der prediking" te redden hen die geloven (1 Kor. 1:21). Voor de prediking van het bijbelse evangelie is geen of nauwelijks plaats. Dat werkt niet meer in deze tijd volgens de church growth voormannen.

Lees hoe Paulus het evangelie in Corinthe heeft gebracht: "Ook ben ik, toen ik tot u kwam, broeders, niet met schittering van woorden of wijsheid u het getuigenis van God komen brengen. Want ik had niet besloten iets te weten onder u, dan Jezus Christus en dien gekruisigd. Ook kwam ik in zwakheid, met veel vrezen en beven tot u, mijn spreken kwam dan ook niet met meeslepende woorden van wijsheid, maar met betoon van geest en kracht, opdat uw geloof niet zou rusten op wijsheid van mensen, maar op kracht van God"

(1 Kor. 2:1-5)

Schuller, Hybels, Warren en hun volgelingen weten het tegenwoordig beter. De aanstootgevende en dwaze boodschap van "Jezus Christus en die gekruisigd" (1 Kor. 1:23) moet voorbereid worden door felt-need boodschappen.

De verkondiging van het woord van God wordt verder teruggedrongen doordat de dienst niet meer op gelovigen is gericht.

Voor opbouw van de gelovigen is op zondag geen plaats meer. De volle raad Gods kan niet meer verkondigd worden. Er is geen ruimte meer voor een profetische boodschap vanuit de bijbel. Een boodschap waarbij de Here Jezus door de prediking heen de aanwezige gelovigen en de gemeente als geheel doorlicht en waarbij Hij soms moet zeggen "maar Ik heb tegen u". (Openbaring 2 en 3).

Het gevolg is dat er geen plaats meer is voor 'expository preaching', er is geen ruimte meer voor uitleggende prediking. Het vers voor vers doorpreken van de bijbel. Met uitleggende prediking wordt bedoeld dat men een bijbelgedeelte neemt dat men vervolgens uitlegt, dat men voor zichzelf laat spreken. De boodschap komt uit het bijbelgedeelte zelf. Er is ook geen plaats voor leerstellige prediking waarin systematisch de gezonde leer wordt uiteengezet.

De bijbel is het zwaard van de Geest (Efeze 6:17). "Het woord van God is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zo diep, dat het vaneenscheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het schift overleggingen en gedachten des harten" (Hebr. 4:12).

De Geest gebruikt het woord. En toch dringt men de prediking van het woord terug.

3.6. De ingrijpende verandering van het karakter van de zondagsamenkomst

De samenkomst op zondag is niet meer gericht op de aanbidding van God en de opbouw van de gelovigen. In plaats daarvan richt men zich op de ongelovigen.

Dit is een radicale breuk met 2000 jaar gemeentegeschiedenis. De gemeente kwam op de eerste dag der week samen om God te aanbidden en om toegerust te worden (geleerd, vermaand, bemoedigd). Toegerust om door wandel en woord een getuige te zijn in de eigen omgeving.

In het Nieuwe Testament zien we dat de gemeentesamenkomsten gericht waren op de opbouw van de gelovigen. "Hoe staat het dan broeders? Telkens als gij samenkomt heeft ieder iets .. alles moet tot stichting geschieden" (1 Kor. 14:26) Het is de bedoeling dat de gelovigen gesticht, vermaand en bemoedigd worden (1 Kor. 14:3).

Paulus spreekt wel over de mogelijkheid dat er 'toehoorders of ongelovigen binnen komen' (1 Kor. 14:23) tijdens het samenkomen van de gemeente. Het samenkomen van de gemeente was dus niet gericht op ongelovigen. Paulus zei dat ze er wel rekening mee moesten houden dat er ongelovigen binnen konden komen. Onder meer daarom mocht men b.v. niet zonder vertaling in tongen spreken.

In een samenkomst die onder leiding van de Geest van God staat zal God door alle onderdelen heen tot gelovigen en ongelovigen spreken. Door de gebeden, de liederen, de getuigenissen en de prediking. Als een ongelovige dan binnenkomt zal hij door allen worden weerlegd en doorgrond, het verborgene van zijn hart zal aan het licht komen met als resultaat erkenning van God (1 Kor. 14:23-25).

De gemeentesamenkomst op zondag wordt door Warren en Hybels gericht op ongelovigen. Dat betekent dat er geen of bijna geen geestelijk voedsel en opbouw meer in de dienst zit voor de gelovigen.

Gelovigen hebben onder meer de bediening van leraars nodig om toe gerust te worden en tot volwassenheid te komen. "En Hij heeft gegeven leraars .. om de heiligen toe te rusten tot dienstbetoon, tot opbouw van het lichaam van Christus" (Efeze 4:11,12)

Als dit niet functioneert dan heeft dat tot gevolg dat de gelovigen onvoldoende toegerust worden, dan stokt de geestelijke groei en blijven ze kwetsbaar voor valse leringen. De gelovigen blijven onmondig "op en neder, heen en weder geslingerd onder invloed van allerlei wind van leer, door het valse spel de mensen in hun sluwheid, die tot dwaling verleidt" (Efeze 4:14).

Dit probeert men binnen de beweging van Hybels en Warren op verschillende manier op te vangen. Bijvoorbeeld door een doordeweekse dienst, die gericht is op opbouw van de gelovigen, te houden. Dit werkt in de praktijk niet goed. De meeste gelovigen blijven op zondag komen. Door de week komt doorgaans in het gunstigste geval slechts de helft, vaker slechts eenderde van de leden. Je hebt dus nooit de gemeente als totaal bij elkaar.

Een andere oplossing is dat men het onderwijs voor de gelovigen verschuift naar de zogenaamde kleine groepen die door de week samenkomen. Dit werkt in de praktijk ook onvoldoende. Er zijn meestal niet genoeg bekwame leraars beschikbaar die met kunde en gezag de bijbel kunnen uitleggen. Maar vaak wil men dat ook helemaal niet. De kleine groepen zijn dan een soort 'ontdekken' groepen waar ieder doorgeeft wat hij of zij in een tekst heeft gezien. Op zich is dat natuurlijk niet verkeerd, maar het is geen effectieve vorm van onderwijs, toerusting.

Weer een andere oplossing is dat men ter opbouw van de gelovigen een aantal cursussen aanbiedt. Dat werkt echter ook onvoldoende. Ten eerste zijn de cursussen vaak optioneel, je kunt er voor kiezen om die te volgen. Ten tweede heeft men na enige tijd de cursussen doorlopen en dan stopt de verdere toerusting vaak.

In de praktijk wordt door het omgooien van het doel van de zondagsamenkomst het effectief onderwijzen van de gemeenteleden belemmerd. Niet alleen de instructie in de gezonde leer maar ook het element van stichting, vermaning en bemoediging door de prediking heen.

Uit onderzoek bleek dat gemiddeld slechts 10 procent van de bezoekers van de dienst op zondag in Willow Creek (Hybels) ongelovigen zijn. Dat betekent dat 90 procent van de aanwezigen bestaat uit gelovigen. Gelovigen die daar in feite niet horen, want de dienst is niet voor hen bestemd. Toch besteden ze daar de zondag aan. Hebben ze daarnaast nog de tijd om een samenkomst tot opbouw te bezoeken en tijd voor inzet in een bediening?

3.7. Het gebruik van parafrase 'vertalingen' van de bijbel

Men wil seeker-friendly zijn en daarom gebruikt men parafrase vertalingen. Een gewone vertaling is, zo veronderstelt men, te moeilijk voor een zoeker.

Het klink redelijk maar ook hier zitten weer enkele adders onder het gras.

Het hoofdbezwaar is dat een parafrase vertaling eigenlijk de naam vertaling niet verdient. Het is in feite niet meer dan een soort commentaar.

Bij een parafrase vertaling vertaalt men niet zo letterlijk mogelijk. Men vertaalt gedachte voor gedachte. De vertaler heeft eerst de originele Hebreeuwse of Griekse tekst bekeken. Hij probeert die tekst te begrijpen. Hij denkt na over wat de schrijver met zijn woorden bedoelde over te brengen. Hij interpreteert de tekst. Als de vertaler de betekenis heeft gevonden of denkt te hebben gevonden geeft hij die vervolgens in eigen woorden weer. Men vertelt het na in eigen woorden.

Voor uitleg over parafrase vertalingen en de ernstige bezwaren ertegen, klik hier.

Enkele jaren terug is de voorganger van de gemeente op studiereis geweest naar Willow Creek (Hybels). Een van de dingen die hij na het bezoek invoerde was het gebruik van een parafrasevertaling tijdens de dienst op zondag. Je merkte direct het effect op de gemeente. Het gebruik van parafrase bijbels door de gelovigen nam toe. Niet naast, maar in plaats van de Nieuwe Vertaling. Voor de stille tijd begon men parafrase bijbels te gebruiken. Op de basisbijbelstudie verschenen deelnemers met parafrase bijbels. Een serieuze bijbelstudie werd daardoor onmogelijk. Ik heb het gebruik ervan tijdens de basisbijbelstudie moeten verbieden.

Warren maakt trouwens op een kwalijke manier misbruik van de parafrase vertalingen. Als je zijn boeken leest dan zie je dat hij zijn beweringen vaak ondersteund met citaten uit parafrase vertalingen. In het Engels heb je er meerdere. Hij zoekt geregeld naar een parafrase vertaling die zegt, of lijkt te zeggen, wat hij beweert. Je hoeft tegenwoordig het woord van God niet meer te ontkennen, je zoekt gewoon een parafrase vertaling die zegt wat jij beweert. Er is er altijd wel een die in jou richting is vertaald.

Het gebruik van allerlei vertalingen door elkaar heen, zoals Warren doet, werkt ontwortelend. De mensen raken hierdoor veel moeilijker vertrouwd met de tekst van de bijbel.

Overigens ook in zijn boeken predikt Warren niet of nauwelijks het woord. Hij brengt veelal onderwerpen waar hij af en toe een bewijstekst bijhaalt.

3.8. Onderdeel van de onbijbelse oecumenische beweging

De oecumenische instelling van de Schuller, Hybels en Warren.

Er is een valse oecumenische beweging. De voormannen van de gemeente groei beweging doen daar allen aan mee.

In de valse oecumenische beweging accepteert men ieder die zich christen noemt als medechristen, ongeacht welk evangelie men gelooft. Zo worden b.v. rooms-katholieken zonder meer geaccepteerd als medechristenen, ook al leert de Rooms-katholieke Kerk nog steeds het valse evangelie van behoud door de sacramenten. (Klik hier voor een beschrijving ervan.) In Nederland doet de EO alsof de kardinalen en bisschoppen medegelovigen zijn. De werkelijkheid is dat b.v. Kardinaal Simonis nog steeds volledig achter de officiële rooms-katholieke leer staat. De Nederlandse Evangelische Alliantie (de EA) hield een kerkdienst met de leiders van de Nederlandse Raad van Kerken(onder deel van de Wereldraad van Kerken. Onder het motto 'samen bidden moet toch kunnen'. (Klik hier voor informatie over deze zaak) De Raad van Kerken wordt volledig gedomineerd door vrijzinnige 'christenen'. De Wereldraad van Kerken en de Rooms-katholieke Kerk zijn weer verwikkeld in een dialoog met andere godsdiensten. De Paus heeft al verschillende malen een godsdienstige bijeenkomst in Assisi gehouden met vertegenwoordigers van niet-christelijke religies (joden, mohammedanen, hindoes, boeddhisten aanhangers van natuurgodsdiensten, aanhangers van het shintoïsme etc) waarbij in dezelfde bijeenkomst ieder tot zijn eigen 'god' bad om vrede. Dit alles zal uiteindelijk uitlopen op de valse eenheidskerk uit de eindtijd (openbaring 17:1-6). In het boek Openbaring is sprake van ' de bruid' (de ware kerk) en 'de grote hoer' (de valse tegen-kerk). (Klik hier voor een bijbelstudie over deze valse eenheidskerk)

Schuller, Hybels en Warren accepteren zonder meer rooms-katholieken alsmedegelovigen. Warren citeert b.v. kritiekloos rooms-katholieke mystici in zijn boek "Doelgericht leven".

Het grote succes van Warren (Saddle Back) wordt in Amerika opgemerkt door de ongelovige wereld. Een ongelovige journaliste woonde daarom als vertegenwoordiger van de pers een seminarie over gemeentegroei van Warren bij. Zij schreef het volgende:

Warren maakt deel uit van de ultra-conservatieve "Southern Baptist Convention", en al zijn stafleden onderschrijven de leerstellingen van dit kerkgenootschap, leerstellingen als de letterlijke en onfeilbare bijbel en het uitsluiten van vrouwen als senior pastors. En toch verwelkomt Warren in zijn trainingsprogramma voor pastors (voorgangers) Katholieken, Methodisten, Mormonen Joden en als voorganger aangestelde vrouwen. "Ik ga niet in debat over de niet essentiële dingen. Ik ga niet proberen om andere kerkgenootschappen te veranderen. Waarom zouden we de verdeeldheid veroorzaken?" vraagt hij, terwijl hij als zijn rolmodel Billy Graham citeert, "een staatsman voor Christus die dient over barrières heen" ("This man has a 'purpose'" by Cathy Lynn Grossman, USA TODAY, 21-7-2003.)

Hieronder volgt het originele Engelse citaat:

"Warren is part of the ultra-conservative Southern Baptist Convention, and all his senior staff sign on tot the SBC's doctrines, such as the literal and infallible Bible and exclusion of women as senior pastors. Yet Warren's pastor-training programs welcome Catholics, Methodists, Mormons, Jews and ordained women. "I'm not going to get into a debate over the non-essentials. I won't try to change orther denominations. Why be divisive?" he asks, citing as his model Billy Graham, "a statesman for Christ ministering across barriers."

Deze ongelovige journaliste kon het niet begrijpen dat Warren, die aan de ene kant beweert orthodox en traditioneel evangelisch te zijn, toch toelaat dat sekten als de Mormonen en mensen uit valse kerken als de Rooms-katholieke Kerk of zelfs joodse mensen, die niet pretenderen christelijk te zijn, zijn seminars bijwonen. Zij heeft nog niet door hoe de vroegere evangelicals zijn veranderd in neo-evangelicals die in feite niet meer om waarheid geven. Voor hen doet het evangelie dat je predikt er nauwelijks toe. Zij gaan uit van de oecumene van het hart. Zij "ervaren" eenheid met b.v. de Paus en de kardinalen, ook al brengen deze het bijbelse evangelie niet. Ze ontmoeten elkaar in de levende Heer (zo formuleert Hegger het) en de leer komt op de tweede plaats. Het verval is al zodanig dat zelfs Mormonen, een door en door occulte sekte, niet meer worden geweerd. Als Warren werkelijk het evangelie zou brengen (Duidelijk en anti-thetisch zoals b.v. in Efeze 2:8,9 staat) dan zouden rooms-katholieken en anderen het niet onder zijn gehoor uithouden.

Warren zegt dat hij niet gaat twisten over 'non-essentials'. Je vraag je af wat hij nog essentieel, wat hij nog noodzakelijk, vindt in het christelijke geloof. Het antwoord op de vraag "Wat moet ik doen om behouden te worden?" vindt hij blijkbaar niet meer essentieel. Want de Rooms-katholieken geven op deze fundamentele vraag nog steeds een verkeerd en onbijbels antwoord. De mormonen hebben een verkeerde visie op elke belangrijke leerstelling van het christelijk geloof.

Zijn grote rolmodel Billy Graham heeft zelf in de Larry King show gezegd dat Hij zich op zijn gemak voelt in het Vaticaan en Salt Lake city. (Het Vaticaan is het hoofdkwartier van de Rooms-katholieke Kerk en in Salt Lake city bevindt zich het hoofdkwartier van de Mormonen.) Larry King, als ongelovige, was daar ook verwonderd over. (Klik hier voor nadere informatie)

Graham, en Warren, zijn in deze onbijbelse positie terechtgekomen door het systematisch afwijzen van de bijbelse opdracht tot afscheiding. De bijbel draagt ons op om ons af te scheiden van allen die een vals evangelie brengen. Graham en Warren verwerpen deze bijbelse opdracht. Ze zijn niet voor afscheiding, ze zijn voor 'infiltratie". (Voor een nadere bespreking, zie de bijbelstudie over de bijbelse opdracht tot afscheiding, klik hier.)

Warren, Hybels en Graham en andere voormannen van de neo-evangelicals zijn 'postive only' en daarom negeren ze een aantal belangrijke bijbelse opdrachten, naast de al genoemde opdracht tot afscheiding zijn dat onder meer de opdracht om te toetsen (1 Thess. 5:21, 1 Joh. 4:1, Hand. 17:11, Openb. 2:2), om te weerleggen (2 Tim. 3:16), om te ontmaskeren (Efeze 5:11) , om te strijden tegen valse leraren (Judas :3,4, Galaten 1:6-9 en 2:5, Hand. 15:2, Filp. 2:2, Openbaring 2:20, etc.).

Het bestaan van valse leer, valse leraren en valse kerken wordt genegeerd of zoveel mogelijk genegeerd. Alleen ultra vrijzinnigen worden schoorvoetend afgewezen, en soms dat niet eens. Graham werkt er wel mee samen bij de organisatie van zijn campagnes..

Paulus en de andere apostelen waren gewikkeld in een bijna permanent gevecht met valse leraren. Gehele brieven van het Nieuwe Testament zijn vanuit die worsteling ontstaan, b.v. de Galatenbrief en de Judasbrief. De bijbel draagt ons op om "tot het uiterste te strijden voor het geloof dat eenmaal de heiligen is overgeleverd" (Judas :3). Dit wordt gezegd in verband met het binnendringen van valse leraars (:4).

Kijk naar de felheid van Paulus tegenover hen die de genade van het evangelie vermengden met de wet. Dit is precies wat de Rooms-katholieke Kerk nog steeds doet, voor nadere informatie klik hier.

"Let op de honden, let op de slechte arbeiders, let op de versnijdenis!"

(Filippenzen 3:2).

"Het verbaast mij, dat gij u zo snel van degene, die u door de genade van Christus geroepen heeft, laat afbrengen tot een ander evangelie, en dat is geen evangelie. Er zijn echter sommigen, die u in verwarring brengen en het evangelie van Christus willen verdraaien. Maar ook al zouden wij, of een engel uit de hemel, u een evangelie verkondigen, afwijkend van hetgeen wij u verkondigd hebben, die zij vervloekt! Gelijk wij vroeger reeds gezegd hebben, zeg ik thans nog eens: Indien iemand u een evangelie predikt afwijkend van hetgeen gij ontvangen hebt, die zij vervloekt"

(Galaten 1:6-9)

Toetsen, afscheiden, weerleggen, strijden tegen valse leraren, dat alles doet men simpelweg niet. Het komt in hun belevingswereld niet voor, en daarom ook niet in hun prediking en onderwijs. Liefde voor de waarheid is vervangen door liefde voor succes. Eenheid stelt men boven waarheid. Dat kan men doen omdat men het belang van de leer relativeert. Ook een Nederlandse neo-evangelical als W.J. Ouweneel ontkent b.v. dat er een fundamenteel verschil is tussen het bijbelse evangelie en het evangelie dat de Rooms-katholieke Kerk brengt. Klik hier voor het citaat. Men zoekt en vindt de eenheid in de 'christus' beleving, niet meer in het geloof in het bijbelse evangelie.

Kenmerkend is de onverschilligheid tegenover de bijbelse waarheid. Men windt zich nergens meer over op. Zet daar tegenover de grote felheid, ijver en terechte verontwaardiging van Paulus in het gevecht om de waarheid. Dan zie je welk een totaal andere geest de moderne evangelicals waaronder Hybels, Schuller en Warren bezield.

3.9. Binnendringen van valse leringen

Er is in elke christelijke gemeente altijd het gevaar dat valse leringen binnendringen. Daarom worden de leiders, de oudsten, opgeroepen om waakzaam te zijn (Hand. 20:28-31).

De bijbel draagt op valse leraren op een afstand te houden (Zie de bijbelstudie over afscheiding) Valse leer werkt volgens de bijbel als zuurdesem (als gist) link. Als je zuurdesem en meel met elkaar in contact brengt zal het meel verzuren. Als je gezonde christenen met valse leer in contact brengt zullen de gezonde christenen aangetast worden.

De christenen in de 'positive only' gemeenten zijn weerloos tegen valse leringen, vooral als deze subtiel worden gebracht. Ze zijn niet op hun hoede. Ze horen immers nooit iets over valse leer en valse leraars. Ze zijn niet ingelicht en daarnaast zijn ze ook niet toegerust met een degelijke kennis van de gezonde leer. En hoe kun je valse leer onderkennen en weerleggen als je gewend bent om parafrase vertalingen te gebruiken?

In Willow Creek (Hybels) is inmiddels de valse spiritualiteit binnengedrongen. (Klik hier voor een verslag.) Het gaat voornamelijk om de onbijbelse rooms-katholieke mystiek, soms aangevuld met invloeden uit het hindoeïsme. Men leert de gelovigen mystieke technieken aan die bedoeld zijn om Godservaringen te krijgen, maar die in werkelijkheid rechtstreeks in contact brengen met boze geesten. Boze geesten die zich voordoen als engelen des lichts (2 Kor. 11:14).

(Voor een vergelijking van de bijbelse met de valse spiritualiteit, klik hier. Voor een voorbeeld van valse spiritualiteit, zie Henri Nouwen . Zie verder de link over mystiek )

3.10 Verandering van de structuur van de plaatselijke gemeente

Uit de bijbel kunnen we in grote lijnen opmaken hoe de structuur van de plaatselijke gemeente er uitzag. Prominent aanwezig in elke plaats is een groep oudsten of ouderlingen. Zij oefenden het toezicht uit en bestuurden de gemeente. Een oudste is een beheerder van het huis Gods (Titus 1:7). Er was dus een meerhoofdig bestuur.

In Warrens boek "Purpose Driven Church" (Doelgerichte Gemeente) ontbreekt deze prominente rol van de oudsten geheel. De voorganger staat volledig centraal. Bijgestaan door een aantal assistenten (assistent-pastors) leidt deze de gemeente. Zijn er bij Warren eigenlijk nog wel oudsten, wat is hun taak, en wie stelt ze aan?

Warren heeft niet alleen de marketingbenadering van het bedrijfsleven overgenomen en bepaalde managementtechnieken. Hij heeft de gemeente ook georganiseerd als een bedrijf. Met hem als de allesbepalende directeur (CEO) aan het hoofd van een hiërarchische organisatie. Als je als bedrijf iets wilt bereiken dan moet je slagvaardig zijn. Dat werkt het beste in deze organisatievorm. Vandaar dat Warren ook dit toepast op de gemeente.

Het is zeer de vraag of wij als christenen zomaar mogen afwijken van het bijbelse voorbeeld. We mogen in ieder geval niet afwijken van de bijbelse voorschriften op dit gebied.

3.11. Wereldgelijkvormigheid

De bijbel zegt "en wordt niet gelijkvormig aan deze wereld" (Rom. 12:2). Maar Hybels en Warren bevelen juist het tegenovergestelde aan. Ze bevelen aan om zoveel mogelijk gelijk te worden aan de wereld. Als je de wereld wilt bereiken, zo luidt de theorie, dan moet je dezelfde vorm aannemen.

Hieronder volgt een overzicht waarin de wereldgelijkvormigheid van Hybels en Warren zich uit. Maar voordat ik het overzicht geef eerst een (bijbelse) nuancering.

Als je in de bijbel kijkt dan is niet alle aanpassing wereldgelijkvormigheid.

Paulus paste zich enigszins aan. Als hij onder joden evangeliseerden dan gedroeg hij zich als een Jood. Dan nam hij bepaalde uiterlijkheden van de joodse ceremoniele wet en traditie in acht. Hij ging zelfs zover dat hij Timotheus liet besnijden opdat de joden hem zouden accepteren als medejood zodat hij niet gehinderd zou worden in het evangelisatiewerk onder hen. Als hij onder heidenen evangeliseerde gedroeg hij zich juist niet als jood. Het gaat hier over vrijheid ten aanzien van het al of niet onderhouden van de joodse ceremoniële wet.

Het is verder niet meer dan een zaak van gezond verstand om jezelf soms aan te passen. De bekende zendingpionier Hudson Taylor werkte in China. Onder de chinezen leefde in die tijd een grote haat en minachting voor buitenlanders. Om die barrière te verzachten liet Hudson Taylor de zendelingen zich kleden en zich gedragen als welopgevoede en welgemanierde chinezen.

Op een bepaald moment was het onder de alternatieve jeugd (in de hippietijd) mode om een koffiebar of jeugdhonk te bezoeken. De pionier van de baptistengemeente in Middelburg richtte samen met een aantal bekeerde hippies daarom een koffiebar in om hen te bereiken met het evangelie.

Dit zijn normale en wijze aanpassingen die we als christen moeten maken aan de doelgroep die we proberen te bereiken. De aanpassing van Warren, Hybels en Schuller gaat echter veel verder. Daar gaat men de grens tussen verstandige aanpassing en wereldgelijkvormigheid over.

De wereldgelijkvormigheid van Hybels en Warren

(1) Wereldgelijkvormigheid op het gebied van de muziek

Warren en Hybels hebben uitgezocht van welke muziek de ongelovigen houden. Warren heeft dat zelfs onderzocht via een enquête. Het bleek dat de doelgroep houdt van popmuziek, van softrock. Vandaar dat hij in zijn gemeente de muziek en zang in deze stijl brengt. Hij gebruikt een band die gospelmuziek in pop- en rockstijl maakt. Tegelijkertijd zijn de klassieke christelijke liederen (de hyms) met hun rijke inhoud vervangen door veelal oppervlakkige gospelliederen en worship liederen. Het in Amerika gebruikelijke koor is vervangen door solozang met backing vocals. (Dat heeft overigen ook een veel grotere entertainment waarde. Je krijgt elke keer een concert als je naar de kerk gaat).

De theorie van Warren en Hybels is dat alle muziek neutraal is. Dat is niet waar. In rock zit een opzwepend ritme. Verder zit in veel van de moderne popmuziek een gevoel van heimwee, een gevoel van sehnsucht, weltschmertz. Ik hoorde eens iemand uit de muziekindustrie zeggen dat een goede zanger of zangeres 'een traan in zijn stem' moet hebben. A tear in the voice. Het opzwepende ritme en die 'bepaalde' weemoed zijn de christelijke muziek binnen gekomen. Die vind je niet in de tegenwoordig zo verfoeide ''hyms", die vond je zelfs niet in de populaire christelijke liederen van dertig jaar geleden.

Voor mijn bekering was ik verslaafd aan popmuziek en rock. Ik gebruikte de muziek om te trippen, om aan de wereld te ontsnappen. Direct na mijn bekering wist ik dat ik moest breken met deze verslaving. Precies op dat moment ging mijn geluidsinstallatie stuk. Ik heb dat als een extra aanwijzing van de Heer opgevat en hem op dat moment niet laten repareren. Hoe had ik ooit van mijn verslaving af moeten komen als ik in de gemeente opnieuw popmuziek te horen zou hebben gekregen?

Ik ben bekeerd in de tijd dat er een beweging van Gods Geest was onder de zogenaamde hippiegeneratie. Ik kan me nog herinneren hoe een aantal pasbekeerden hun platen verzamelden en gezamenlijk van één van de bruggen in Middelburg in het water gooiden.

(2) Wereldgelijkvormigheid in het gebruik van marketing en management

Het marketing denken, de marketing technieken en ook de managementmethoden zijn rechtstreeks overgenomen uit de seculiere handboeken. Dit is een duidelijk geval van wereldgelijkvormigheid in methoden. Er is geen verschil van aanpak meer tussen een christelijke gemeente en een bedrijf.

In 1 Samuel 8 staat een illustratie van deze mentaliteit. De Israëlieten hadden eens goed naar de omringende volken gekeken, ze zagen dat de rechtspraak en vooral de militaire zaken bij deze volken 'beter' geregeld waren. Daar was een koning, een beroepsmilitair, die aan het hoofd van de volksverdediging stond. Ze waren van mening dat de volken rondom op dit gebied beter georganiseerd waren dan zijzelf, vandaar dat ze de organisatie wilden aanpassen, ze wilden ook een koning hebben. Ze vonden dat met een koning de rechtspraak ook beter zou functioneren

"Stel nu een koning aan om ons te richten, als bij alle andere volken" (1 Samuel 8:5)

"Neen, toch moet er een koning over ons zijn; dan zullen wij zijn als alle andere volken; onze koning zal ons richten, voor ons uitrukken en onze oorlogen voeren"

(1 Samuel 8:19,20).

Ook al leek het goed te werken bij de andere volken, daarom kon en mocht Israël niet zomaar alles overnemen. In plaats van op de Here te steunen wilde men leunen op een menselijke koning. God beschouwende dit verlangen van de Israëlieten als rebellie tegenover Hem persoonlijk (1 Samuel 8:7).

Hetzelfde geldt voor de wijze waarop het werk van God in de gemeente gedaan moet worden.

Nederlaag of overwinning hadden bij het volk Israël een geestelijke oorzaak (Leviticus 26:3,7,14,15,17). Als het volk geestelijk recht stond (het verbond onderhield) dan was er overwinning. Als het volk geestelijk niet recht stond tegenover God dan volgde nederlaag. Het had niets te maken met eigen kracht, kunde of organisatie. God kan evengoed door weinigen als door velen verlossen.

(3) Wereldgelijkvormigheid in de boodschap

De felt-need boodschappen leiden heel gemakkelijk tot een vermenging van bijbelse waarheid met populaire psychologie. Dit gebeurt ook bij Hybels en W arren (Zie hierboven punt 3.4.2.4.). Schuller is, zoals gezegd, een geval apart. Hij houdt helemaal geen bijbels evangelie meer over.

(4)Wereldgelijkvormigheid in de organisatie van de gemeente

Warren richt de gemeente in naar het model van een bedrijf. Met een directeur (CEO) aan het hoofd. De oudsten zijn uit het centrum verdwenen.

(5) Wereldgelijkvormigheid in de gerichtheid op entertainment

Het mag vooral niet saai zijn. Dat het om entertainment gaat blijkt ook uit het feit dat er geapplaudisseerd wordt.

3.12. De bijbel is blijkbaar niet genoeg

Het handboek voor gemeentegroei is het boek Handelingen. Dat is voor Hybels en Warren blijkbaar niet genoeg. Zij gaan in de leer bij het bedrijfsleven. Daar nemen ze de marketingvisie en methoden van over, de managementtechnieken en de organisatievorm. Ze worden ook beïnvloed door buitenbijbelse en soms zelfs onbijbelse populaire psychologische theorieën

3.13. Purpose driven of spirit led

Studie van het boek Handelingen toont hoe de groei van de gemeente zich voltrok. De Geest van God was de drijvende en leidende kracht achter de uitbreiding van de gemeente. De gemeente in Jeruzalem ontstond door de prediking van Petrus nadat de Geest van God op de discipelen was uitgestort. De prediking van Petrus was het spontane gevolg van de uitstorting van de Heilige Geest. God zorgde zelf voor de toehoorders (Hand. 2:6). De verdere uitbreiding, buiten Jeruzalem, was onder meer het gevolg van de vervolging die tegen de gemeente van Jeruzalem uitbrak. Dit was ook niet gepland. Er zijn weinig aanwijzingen voor geplande groei en strategie. Paulus had wel een bepaalde werkwijze. In de meeste steden was zijn bruggenhoofd de plaatselijke synagoge. Paulus had ook een bepaald onderwijsprogramma (de volle raad Gods) dat hij doorgaf (Hand. 20:20,27). Hij werkte ook bewust aan de toerusting van nieuwe leraren (2 Tim. 2:1,2).

Hoe ver staat dit af van de marketing- en managementtechnieken van Warren en Hybels.

Men betuigt natuurlijk nog wel dat God de wasdom moet geven en dat je biddend en onder leiding van God bezig moet zijn. Maar het geestelijke, de leiding van de Geest, lijkt in grote mate ingewisseld te zijn voor het psychologische en sociale, voor marketingtechnieken. Het bovennatuurlijke door het natuurlijke.

De marketingtechniek lijkt ook overal te werken. Het doet er blijkbaar niet toe welke boodschap je brengt.

Als je eerst vraagt wat de mensen willen hebben (via enquêtes) en je geeft hun vervolgens wat ze willen dan is het niet vreemd dat je succes hebt.

3.14. Hoe meet je eigenlijk succes?

Is dat groei in aantal? Als dat zo is dan zijn de mormonen een groot succes. Het meest succesrijk is natuurlijk de Rooms-katholieke Kerk. Dat is immers de grootste 'kerk'. En toch brengen deze beide 'kerken' een vals evangelie. Aantallen alleen kunnen nooit de maatstaf voor succes zijn.

Op korte termijn is men in de beweging van Hybels en Warren succesvol in het aantrekken van mensen. Maar waarom zijn de mensen gekomen? Vanwege de goede faciliteiten, het entertainment, de gezelligheid? Hoe diep gaan de wortels (Matth. 13:20-21)? Hebben de mensen ooit de kosten berekend (Lucas 14:28-33)?

Wat zal op langere termijn het effect zijn van de weg die men is op gegaan? De oecumenische koers, het wegdringen van het woord van God, de wereldgelijkvormigheid, etc. De beweging staat al niet stevig op het woord van God, hoe snel zal ze ernstig ontsporen?

Wat zegt de bijbel trouwens over succes?

Hoe zit het met het 'succes' van Gods dienstknechten zoals we die in de bijbel tegenkomen?

Was Noach een succes in zijn bediening? Hij wordt in de bijbel "prediker der gerechtigheid" genoemd (2 Petrus 2:5). Wat was het effect van zijn prediking? Hij heeft alleen zichzelf en zijn familie gered.

Was de profeet Jeremia een succes in zijn bediening? En hoe zat het met de andere profeten die namens God spraken. Werden zij niet gestenigd? Waren Paulus en de Here Jezus een succes in hun bediening?

De bijbel legt de nadruk op trouw en niet op succes. De koning (de Here Jezus) zegt tegen zijn dienstknecht: "Wel gedaan gij goede en getrouwe dienstknecht, over weinig zijt gij getrouw geweest, over veel zal ik u zetten" (Matth. 25:21,23). Hij zegt niet "Wel gedaan gij goede en succesvolle dienstknecht, want je bent succesvol geweest", al waren ze in dit geval numeriek gezien wel succesvol geweest. "Voor zulke beheerders, dienaren van Christus, is dit tenslotte de vereiste: betrouwbaar te blijken" (1 Kor. 4:2).

Een dienstknecht van God kan planten en begieten, maar alleen God kan de wasdom geven (1 Kor. 3:6). Of je een geur ten leven of ten dode bent (2 Kor. 2:14-16) is alleen in Gods hand.

Ezechiel had niet veel succes met zijn prediking. God had hem vooraf verteld dat het moeilijk zou worden. God typeerde de doelgroep als "een weerspanning geslacht" (Ezechiel 2:3-7) en toch moest Ezechiel het woord Gods tot hen spreken.

Gods vereiste is trouw en niet succes.

We moeten echter deze bijbelse waarheid niet misbruiken. Als er (betrekkelijke) vruchteloosheid in ons leven en in onze gemeente voorkomt dan kan het aan ons zelf liggen. Die mogelijkheid bestaat. Het kan zijn dat God wel had willen zegenen maar dat Hij het niet kon doen. Omdat we niet beschikbaar waren, omdat we te kort schoten in geloof. Omdat er (subtiele) zonden zijn. Omdat we tekort schoten in aanhoudend bidden en smeken (Efeze 6:18). "Gij hebt niets omdat gij niet bidt" (Jakobus 4:2b). Of omdat we in eigen kracht en naar eigen inzicht bezig waren in plaats van te steunen op de kracht van God en te handelen onder leiding van Gods Geest.

Als vruchteloosheid ons drukt dan is het tijd om ons te verootmoedigen. Verootmoedigen is jezelf klein maken voor God. Erkennen van eigen onmacht, gebed om toetsing, dringend gebed om inzicht. Sta ik zelf in de weg? Is het kanaal verstopt? Waarom hebben wij het niet gekund? (Marcus 9:28). In Openbaring 2 en 3 zien we hoe de Here Jezus een geestelijke diagnose stelt van elk van de zeven gemeenten in Asia. Hij noemt het positieve, als het er is, en Hij wijst op het negatieve, waar dat nodig was. De meeste gemeenten krijgen een oproep om zich op een bepaald concreet punt te bekeren. We kunnen met volharding en in ernst vragen of de Heer ons persoonlijk en collectief ook zo door wil lichten (Psalm 139:23,24). Als we ons verootmoedigen zal de Heer licht geven. Dan zal ook duidelijk worden of de vruchteloosheid (gedeeltelijk of geheel) aan ons zelf licht of niet.

De bijbelse weg tot zegen in de evangelieverkondiging en op alle terreinen van christelijke dienst is gebed, gelovig gebed, dringend gebed, vurig gebed, aanhoudend gebed. Gebed om open deuren.

"Volhardt in het gebed, en weest daarbij waakzaam en dankt en bidt tevens voor ons, dat God een deur voor ons woord opene, om te spreken van het geheimenis van Christus"

(Kol. 4:2,3).

"Dag en nacht bidden wij vurig"

(2 Thess. 3;10).

Bidden en vasten. Worstelen in de gebeden.

"Epafras altijd in zijn gebeden voor uw worstelende"

(Kolossenzen 4:12)

"Maar broeders ik vermaan u bij onze Here Jezus Christus en bij de liefde des Geestes, om samen met mij te worstelen in de gebeden voor mij tot God, opdat ."

(Romeinen 15:31).

"Ik heb een grote smart en een voortdurende hartzeer over mijn verwanten naar het vlees de begeerte mijns harten en mijn gebed om hun behoud gaat tot God uit"

(Rom. 9:1-3 en 10:1).

Mag ik u vragen, voor u succes gaat zoeken met behulp van marketing, of u en uw gemeente serieus de bijbelse weg van verootmoediging, waarnodig bekering, en dringend, aanhoudend gebed, hebben geprobeerd?

3.15. Het arbeidscontract van Warren

Warren heeft een soort arbeidscontract voor zijn leden opgesteld. Hij noemt het een covenant, een verbond. (The Saddleback Membership Covenant). Verbond is op zich een bijbels woord maar met een bijbels verbond heeft het niets te maken. Als je lid wilt worden moet je een aantal beloften doen en ondertekenen. Je belooft onder meer dat je de leiders zult volgen en dat zonder enige kwalificatie want die wordt in de overeenkomst niet gegeven. We moeten leiders echter alleen volgen voor zover ze zich aan het woord van God houden. Je belooft ook dat je niet zult roddelen. Dat is natuurlijk prima, maar wat verstaat men onder roddelen? In kringen van neo-evangelicals wordt elke kritische opmerking over principiële zaken gewoonlijk het stempel van 'kwaad spreken' opgedrukt. De bijbelse opdracht om te toetsen wordt aan alle christenen opgelegd, niet alleen aan de leiders. De leiding van Saddleback zegt: Laat dat toetsen maar aan ons over, volg ons.

Er staat ook een bijbeltekst over het geven van tienden in. Warren leert dat de leden tienden aan de gemeente behoren te geven. Zo zorg hij voor een constante cash flow (geldstroom). Dat is natuurlijk nodig om alle projecten, denk aan de dure gebouwencomplexen, te financieren. Het geven van tienden is echter een onderdeel van de wet van Mozes. Het verplichte geven van tienden is niet meer van toepassing op de gemeente, maar, zoals ook bij Warren weer blijkt, als het goed uitkomt is de verleiding groot om terug te grijpen op de wetten die aan het volk Israël waren gegeven. In het Nieuwe Testament is het geven van tienden niet de regel, het wordt nergens door de apostelen geleerd. Daar is de regel: "Bedenkt dit, wie karig zaait, zal ook karig oogsten, en wie mildelijk zaait, zal ook mildelijk oogsten. Een ieder doe, naardat hij zich in zijn hart heeft voorgenomen, niet met tegenzin of gedwongen, want God heeft de blijmoedige gever lief" (2 Kor. 9:6,7).

4. De implementatie - de invoering

Warren en Hybels geven coaching en instructie aan gemeenten en voorgangers die volgens hun methode willen gaan werken.

Ook in Nederland zijn er afdelingen van hun organisaties, of verwante organisaties, die dit doen.

Een speciale hulp bij het overzetten van gemeenten (om ze te veranderen in New-Paradigma gemeenten) is het uitvoeren van een collectieve veertig dagen studie aan de hand van het boek "Doelgericht leven" (Deze collectieve studie noemt men Forty days of Purpose.). Het is de bedoeling om van dit boek een aparte analyse en beoordeling te maken.

5. Enkele getuigenissen

Hieronder volgt een getuigenis van iemand die het 'omturnen' van zijn evangelische gemeente heeft meegemaakt.

"In de zomer van 1995 wandelde ik het gebouw van de 'First Baptist Church' binnen. De tien voorgaande jaren had ik doorgebracht als een soort 'verloren zoon'. Ik had zojuist mijn leven opnieuw aan Christus toegewijd en ik wilde opnieuw deel uit maken van een geestelijke familie in een plaatselijke gemeente. Terwijl ik binnen kwam en ging zitten hoorde ik het blijde geluid van een geweldig koor en orkest die bezig waren God te eren met zang en muziek. Mijn hart en mijn ziel werden vervuld met verwachting. Ik werd werkelijk voorbereid voor de dienst.

Toen de voorganger klaar was met zijn preek, was ik geestelijk verkwikt en versterkt voor de week die er aan kwam. Zijn boodschap was duidelijk, krachtig, overtuigend, bijbels en vol van de Heilige Geest. Na verloop van tijd begon ik deze broeder in Christus lief te hebben vanwege zijn trouw aan en ijver voor het evangelie. Nadat ik deze gemeente een aantal maanden bezocht had wist ik dat ik een geestelijk tehuis had gevonden.

Enkele jaren later nodigde de voorganger me uit voor een lunch in een country club in de buurt. Tijdens het gesprek zei hij, in het voorbijgaan, dat hij van plan was om de naam van de gemeente te veranderen van "The first Baptist Church" in "The People's Church". Ik was nog steeds onder de invloed van de persoonlijkheid van de voorganger en daarom knikte ik met instemming terwijl hij me uitlegde dat hij de kerk "in een nieuwe richting" wilde sturen, weg van het "Southern Baptist" stigma, waarvan hij vond dat het een hindernis was geweest in het verleden. Hij wilde verder optrekken naar grotere dingen. Helaas gaf hij toen geen nadere informatie over wat de 'nieuwe richting' inhield.

In de weken en maanden daarna begon er een nieuwe boodschap van zijn preekstoel te komen. Een terugkerend thema van "tolerantie, verscheidenheid en eenheid" leek elke preek te doordringen. Het werd in toenemende mate duidelijk dat "de nieuwe richting", waar de voorganger over had gesproken, wereldgelijkvormig was en dat hij nu werd gestuurd door iemand of iets anders dan God zelf. Er ontstond, met het verstrijken van de tijd, spanning tussen hem en mij. Zijn preken keerden zich af van het evangelie dat leidt tot bekering, berouw en geloof in Christus, naar psychologische onderwerpen en "get-alongism". Zeker, de Bijbel roep ons op om in vrede met elkaar te leven en om goede en gezonde omgang met onze broeders en zusters te bewaren, maar NIET ten koste van God. De voorganger waar ik eens zo'n respect voor had kwam met slogans als "JE KUN NIET RECHT STAAN TEGENOVER GOD EN TEGELIJKERTIJD MET IEDER ANDER OVER HOOP LIGGEN". Waarmee hij bedoelde te zeggen dat het nu tijd voor ons was om het, ten behoeve van de eenheid, op een akkoordje te gooien met ons geweten en onze overtuigingen.

Maar de bijbel staat VOL met godvruchtige mannen die alleen stonden en die al vechtend tegen compromissen met Gods woord zijn gestorven. Dat was ook bij Jezus het geval. "Overhoop liggen met alle anderen" is PRECIES wat Hem naar het kruis bracht! Hij zei: "gaat in door de enge poort, want wijd is de poort en breed de weg, die naar het verderf leidt, en velen zijn er, die daardoor ingaan; want eng is de poort, en smal de weg, die ten leven leidt, en weinigen zijn er, die hem vinden." (Matth. 7:13,14) Dit is geen goede boodschap voor voorgangers voor wie gemeentegroei en grote aantallen het grote doel is.

Het was geen tolerante Jezus die met een zweep de tempel in Jeruzalem reinigde van geldwisselaars of een tolerante Johannes de Dooper die in het openbaar koning Herodes terechtwees voor het trouwen met de vrouw van zijn eigen broer. Het was geen tolerante Paulus die zich openlijk verzette tegen Petrus toen deze in de fout ging. Tolerantie was er niet de oorzaak van dat de meeste apostelen als martelaar voor hun geloof stierven. En toch, we zijn het nieuwe millennium ingegaan als een kerk die zichzelf opnieuw heeft uitgevonden, een gemeente van tolerantie, verscheidenheid en eenheid. Terwijl de deuren worden opengegooid voor alles en iedereen, vraag ik u, beïnvloed de gemeente op deze manier de cultuur of infecteert de cultuur de gemeente? Wie is eigenlijk wie aan het winnen?

Het duurde niet lang voordat er een platvloerse geldinzamelingactie begon in de gemeente, inmiddels herdoopt als "The People's Church". Het leek op een geldinzamelingactie van een politicus die fondsen voor zijn verkiezingscampagne verzamelt. Kompleet met diners, onderscheidingen, veel vleiende opmerkingen, getuigenissen, presentaties, privé gesprekken, en speciale aandacht voor de "grote gevers" (dit is hun uitdrukking, niet de mijne) en dat alles voor het uitvoeren van grootste bouwplannen dat ons een hightech "worship centrum" zou opleveren en een schuld van 12 miljoen dollar.

Als ik vandaag op een zondagmorgen dat entertainment complex binnen loop, waar een heiligdom placht te zijn, dan zie ik een zee van comfortabele theater stoelen in plaats van kerkbanken; een groot multimedia projectiescherm waar een eens een houten kruis hing; een half dozijn dansers die applaus ontvangen na hun, door een choreograaf in elkaar gezette, optreden op de plaats waar het koor zich bevond; een rockband die solo's speelt waar een eens een orkest speelde, een jonge zangeres die voorgaat in het zingen van simpele "chants" voor een verward publiek, waar voorheen een muziekleider de gemeente leidde in het zingen van de grote hyms. En waar een charmante "facilitator" in een polo shirt preekt dat we allen "mee moeten gaan om mee te gaan" (Go along to get along), waar voorheen een man van God in een pak met stropdas gewoon was om moedig het woord van God te verkondigen.

Toen ik onderzoek deed naar "The Willow Creek Association" ontdekte ik dat duizenden en duizenden gemeente over het gehele land zijn veranderd in door de zintuigen gedreven "seeker gemeenten", PRECIES zoals met de onze was gebeurd onder de leiding van deze organisatie. Veranderd in gemeenten met overal hetzelfde ''verdraagzaamheid, verscheidenheid en eenheid' thema, met dezelfde vrije aanbidding stijl, dezelfde schriftuurlijk gezien oppervlakkige prediking, met sterke nadruk op comfort, maar zonder sterke nadruk op het geweten, uitgerust met enorme multimedia schermen, super geluidsystemen, exotische muziek, zonder koor, met vrouwelijke voorgangers, gevoelsgemotiveerde activiteiten, dans uitvoeringen, en met schulden van vele miljoenen dollars vanwege de kosten van de "state of the art" entertainment gelegenheden die ze "worship centrum" noemen. Ik denk dat de rondraaiende discospot tijdens de enkele jaren geleden gehouden inwijdingsdienst een moment was waarop de ernst van de situatie met kracht tot me doordrong.

(Voor het gehele bovenstaande Engelstalige getuigenis, klik hier.) .

Berit Kjos vertelt over Dave die haar had geschreven over het boek de 'Purpose driven life' (doelgericht leven). In de kerk van Dave waren ze bezig om gezamenlijk het boek te bestuderen. Hij scheef haar onder meer het volgende: "Rick Warren leert enkele heel goede dingen maar die dingen zijn telkens weer zodanig vermengd met vele verwarrende en theologische zwakke punten dat ik er bijkans gek van word om het goede van het slechte te scheiden. Je leest een goed punt maar dan komt hij met een citaat van Mother Theresa (Klik hier informatie over 'mother' Theresa) of Aldous Huxley, met als gevolg dat je verstand op tilt slaat. God wordt voorgesteld als een 'glimlachend gezicht in de lucht ' - terwijl je Zijn gerechtigheid en heiligheid moet negeren! Daar komt nog bij dat het erg koud wordt, als je de enige bent die vraagtekens zet bij het boek terwijl de anderen er allemaal weg van zijn."

(Voor het gehele bovenstaande Engelstalige getuigenis klik hier.)

Nog een getuigenis:

Enkele maanden geleden belde een vriend me op. Hij vroeg of ik wel eens over Rick Warren had gehoord. "Ja", antwoordde ik: "Waarom vraag je me dat?" Het antwoord: "Ik ben net uit een bijbelstudiegroep gegooid omdat ik mijn bijbel meebracht en gebruikte". Het bleek dat de studiegroep gezamenlijk het boek 'Doelgericht leven' van Warren bestudeerde. Mijn eerste reactie was te veronderstellen dat de studiegroep simpelweg slecht geleid werd. Nadat ik drie pagina's in het boek van Warren had gelezen begreep ik waarom het meebrengen van een echte bijbel de bestudering van het boek verstoorde. Ten eerste gebruikt Warren parafrase vertalingen, vaak zonder de tekstverwijzing. Je moet de tekstverwijzing, via de eindnoten, achter in het boek opzoeken om dan vervolgens de passage in een echte bijbel opzoeken. De tekst uit de echte bijbel moet je daarna vergelijken met de parafrasevertaling in het boek om na te gaan of ze hetzelfde zeggen. En daarna kun je pas nagaan of Warren de tekst juist uitlegt en toepast. Deze omslachtige manier van werken moet natuurlijk wel de studie van het boek van Warren verstoren. Veertig dagen zouden al gauw veertig weken worden. Dus doen wat in Handelingen 17:11 staat "dagelijks in de Schriften nagaan of deze dingen ook zo zijn" is bijna ondoenlijk.

(Voor het volledige verslag klik hier)

Tenslotte enkele van mijn eigen ervaringen.

Zonder het goed te beseffen was ik de invloed van het marketing-christendom reeds verschillende malen in mijn thuisgemeente tegengekomen. Rechtstreeks doordat de voorganger van de gemeente op studiereis naar Hybels was geweest. Met onder meer het al eerder vermelde gevolg dat er in de dienst uit een parafrase vertaling werd gelezen. Toen legde ik geen verband tussen de studiereis en het lezen uit de parafrase vertalingen. Verder begrijp ik nu waarom de naam van de gemeente van "baptistengemeente Middelburg" zonodig veranderd moest worden. De naam werd veranderd in baptistengemeente "de fontein". Sommigen wilden liever de naam baptistengemeente helemaal laten vallen, maar dat kreeg men er niet door, vandaar dit compromis. Het effect is overigens hetzelfde. In de praktijk spreekt men nu over "de fontein". Tegelijkertijd werd er zelfs een beroeps grafisch ontwerper bijgehaald die een nieuw logo heeft ontworpen. Precies zoals bij een bedrijf het bedrijfslogo een belangrijk onderdeel is van een herkenbare huisstijl.

Indirect ben ik de mentaliteit van het marketing-christendom ook reeds enkele malen tegengekomen. Ik denk b.v. aan het besluit van de raad van de gemeente (de vrije baptistengemeente uit Middelburg) om niet langer de pionier van de gemeente als gastspreker te vragen. Enkele jaren terug vond de raad van oudsten en diakenen zijn boodschappen te 'negatief'. Hij sprak b.v. wel eens over valse leraren. Zulke negatieve dingen hoorden, volgens de leiding, niet in de dienst op zondag te worden genoemd, daar moet men zich, volgens hen, concentreren op 'positieve' dingen. Het feit dat deze broeder de pionier van de gemeente is maakte blijkbaar niet uit. Begin jaren zeventig begon hij met evangelieprediking in Middelburg. Enkele honderden mensen kwamen tot geloof. Daaruit ontstond de baptistengemeente. Na veertien jaar is hij verder getrokken. Hij is nu met emeritaat. Ik ken hem al dertig jaar. In al die jaren is zijn prediking niets veranderd. Dezelfde boodschap die door God is gebruikt om de vrije baptistengemeente te doen ontstaan wordt nu door de huidige leiding van diezelfde baptistengemeente als te negatief beschouwd. Daar moet de gemeente tegen beschermd worden en daarom is besloten om de broeder niet meer voor spreekbeurten uit te nodigen. Het is huiveringwekkend wat hier gebeurt. Vooral omdat het gebeurt met een "God wil het" op de lippen en met de bewering: "we doen het uit liefde tot God en de gemeente". Let wel, het bezwaar van de leiding geldt niet de persoon van de broeder maar de boodschap die hij brengt. Niet alleen hij maar ook anderen die al dertig jaar af en toe in de gemeente spraken worden om dezelfde reden niet meer uitgenodigd.

Dit is in miniatuur wat er wereldwijd in de evangelische wereld aan het gebeuren is. De doorwerking van de "positive only" filosofie, waar Warren en Hybels niet de uitvinders maar wel voormannen van zijn. Positive only is het nieuwe grote gebod in de neo-evangelische wereld. Als iemand zich niet voegt naar dit nieuwe grote gebod wordt hij niet getolereerd. Ja dan wordt zelfs de eigen geestelijk vader van een gemeente niet ontzien.

6. Evaluatie - conclusies 6.1. Niet alles is negatief

Het is b.v. een goede zaak als we als gemeente en als christen weten waarom we hier op aarde zijn. (Warren's schema over de vijf doelen is te simpel, te beperkt, en zijn uitwerking deugd geregeld niet)

Het is nuttig dat we ons verdiepen in de mensen die we willen bereiken.

Er is niets tegen om, zij het in bescheiden mate, de faciliteiten op orde te hebben. Dat is zelfs verstandig.

En zo zijn er nog wel meer positieve zaken te noemen.

Met name in het boek van Warren (doelgerichte gemeente) staat ook veel waar een gemeenteleider zijn voordeel mee kan doen. De boeken van Warren zijn een mix van goed onderwijs en dwaling.

6.2. Ondanks dat is het toch een zeer gevaarlijke beweging

De alles dominerende marketing benadering werkt uiteindelijk geestelijk vernietigend.

De marketing strategie leidt tot een vervorming van de boodschap. Een felt-need prediking. Een positive only boodschap. Een ander gevolg is wereldgelijkvormigheid. Weer een ander negatief gevolg is het terugdringen van het onderwijs en de prediking van het woord van God. Het wordt weggedrongen uit de zondagdienst. Het krijgt een beperkte plaats in kleinere groepen (cursussen) of midweek diensten. De toerusting met het woord door leraren functioneert onvoldoende met als gevolg stagnerende geestelijke groei en het ontbreken van weerstand tegen "allerlei wind van leer" die op elke christen afkomt (Efeze 4:11-17)

Het (opzettelijke) gebruik van vele vertalingen door elkaar heen en dan met name het gebruik van parafrase vertalingen zal ook belemmeren dat mensen echt gegrond worden in de bijbel en in de gezonde leer.

6.3. Leraars naar hun eigen begeerte

"Want er komt een tijd dat (de mensen) de gezonde leer niet meer zullen verdragen, maar, omdat hun gehoor verwend is, naar hun eigen begeerte zich (tal van) leraars zullen bijeenhalen, dat zij hun oor van de waarheid zullen afkeren en zich naar de verdichtsels keren." (2 Tim. 4:1-3)

Het lijkt er sterk op dat we in de marketing tak van de Church Growth Movement een illustratie en vervulling tegenkomen van wat hier in de bijbel wordt voorzegd.

De mensen blijven religieus. Ze halen zich immers leraars bijeen. Maar intussen keert men zich af van de gezonde leer. Er is meer interesse voor verdichtsels, psycho-praatjes of dingen als mystieke technieken om God te ervaren.

De mensen gedragen zich als verwende consumenten. De prediking moet aansluiten op de eigen interesses en behoeften. De leraren die zich het beste aan de markt, aan de vraag, aanpassen zullen het meeste succes hebben. Positive only leraren zullen ongetwijfeld succesvol zijn.

De mensen zoeken zich leraars naar hun eigen begeerte. Van hun kant doen de marketing 'pastors' onderzoek naar wat de mensen willen, naar wat ze begeren, en vervolgens voorziet men in de vraag.

Men wil geen profeten meer, men wil een positive only boodschap.

6.4. Het verband met de komende valse eenheidskerk

Door de oecumenische geest van de leiders en hun onderwijs zullen de gemeenten die hun voorbeeld volgen meegetrokken worden in de valse oecumenische beweging die gaat uitlopen in de afval, zie 2 Thess. 2:3, en in de, in Openbaring 17, aangekondigde valse kerk uit de eindtijd.

6.5. De laatste delen van de gezonde evangelische beweging lijken nu te vallen

De marketing benadering van Hybels en Warren is ten diepste een vernietigende aanval op de laatste delen van de traditionele evangelische beweging

Vele gemeenten die zich min of meer met succes verzet hebben tegen bewegingen als de derde golf en de Toronto Blessing worden nu verleid door Warren en Hybels, met op de achtergrond hun peetvader Schuller.

Hoe worden ze verleid?

6.6. De grote verleiding is de belofte van gegarandeerd succes.

Warren 'verkoopt' zijn eigen boodschap marketingtechnisch gezien zeer vakbekwaam. Hij speelt in op de het diep menselijke verlangen naar succes.

Tenslotte, wat is er verkeerd aan om succesvol te willen zijn? We willen toch allemaal dat er zondaars tot geloof komen? We willen toch allemaal dat onze gemeente groeit? Dan moeten we pragmatisch zijn. Als het werkt dan moeten we het toepassen.

Hij belooft zelfs gegarandeerd succes. De Amerikanen spreken wel over een "sure fire" methode. Een methode waardoor je altijd raak schiet. Warren belooft gegarandeerd succes. Als je zijn methode goed begrijpt en overneemt.

Waarom nog langer aanmodderen? Laten we op de marketing boot stappen.

Het argument waarmee hij vele traditionele evangelische gemeenten over de streep haalt is zijn bewering dat het mogelijk is om de marketingtechnieken toe te passen zonder de boodschap wezenlijk aan te tasten of te veranderen. (Onder punt 3.4. is hierboven uiteengezet dat deze bewering niet juist is.)

Meegaan in de methoden en werkwijze van Hybels en Warren bewerkt een grondige verandering in de gemeenten. Binnen de kringen van de aanhangers spreekt men zelfs over "New-paradigma Churches".

6.7. Een geweldige invloed

De methoden en leringen van Warren en Hybels slaan op grote schaal aan. Warren heeft, naar hij zelf verklaarde, reeds 250.000 voorgangers en andere gemeenteleiders op zijn seminars zijn werkwijze uitgelegd.

Ook in Nederland komt de beweging nu goed opgang.

Er zijn gemeenten die bewust de volledige methode overnemen. Maar de invloed van de seeker-friendly methode is nog veel groter. De uitgangspunten en de mentaliteit van de beweging dringen overal met kracht door. Het is als een zuurdesem dat de gehele evangelische wereld doordringt.

Net als elke valse lering sluiten ook deze valse leringen naadloos aan bij de geest van de tijd, bij de mentaliteit van de wereld. Bij het principeloze postmodernisme dat zich niet drukt maakt over de waarheid, als het maar lekker voelt, of als het maar werkt.

6.8. Onder het radar doorgevlogen

Warren vertelde zelf dat hij betrekkelijk weinig weerstand tegen zijn boodschap en methode heeft ondervonden in de evangelische wereld. Hij gebruikte daarvoor het beeld van een vliegtuig dat onder het radar door is gevlogen. Hij was, zo concludeerde hijzelf, met zijn marketing en management aanpak nauwelijks opgemerkt de evangelische wereld 'binnengevlogen'.

Dit doet denken aan wat de bijbel schrijft over valse leraren. De bijbel zegt over hen dat ze de gemeente binnensluipen. Ze komen op kousenvoeten binnen, onopgemerkt. "want er zijn zekere mensen binnengeslopen" (Judas :4). Het gaat in de Judasbrief om gnostici die de genade van God in losbandigheid veranderen. Warren is op dezelfde wijze ongemerkt binnengekomen.

Weinigen hadden en hebben in de gaten hoe vernietigend uiteindelijk de werkwijze van Warren zal zijn voor de zaak van Christus.

6.9. De strijd gewonnen

George Barna heeft in 2002 geschreven dat de strijd met de tegenstanders van de seeker-friendly methode in de Verenigde Staten is gewonnen. Er is, volgens hem, geen weerstand van betekenis meer.

6.10 Bezint eer gij begint

In Nederland worden actief de methoden van Warren aangeprezen en uitgedragen. De voordelen worden breed uitgemeten. Waarschuwingen ben ik nog niet tegengekomen. Ik ben persoonlijk zeer geschrokken toen ik me in de zaak verdiepte. De beweging was inderdaad ook bij mij onder het radar door gevlogen. Terwijl ik de mentaliteit en methoden, zonder het te beseffen, al wel herhaaldelijk was tegen gekomen.

Pas op voor de bedwelmende verleiding van succes.

(Overigens, over succes gesproken. Voor zover ik het heb kunnen nagaan zijn alle leiders van de beweging inmiddels multimiljonair geworden, met name door de boekverkopen.)

Pas op voor pragmatisme. En pas op voor het aanpassen van de boodschap van het evangelie.

"Want ik had niet besloten iets onder u te weten dan Jezus Christus en die gekruisigd"

Paulus in 1 Kor. 2:2.

"Dit zegt de Heilige, de Waarachtige, die de sleutel Davids heeft, die opent en niemand zal sluiten, en Hij sluit en niemand opent. Ik weet uw werken: zie, Ik heb een geopende deur voor uw aangezicht gegeven, die niemand kan sluiten; want gij hebt kleine kracht, maar gij hebt mijn woord bewaard en mijn naam niet verloochend. Zie, Ik geef sommigen uit de synagoge des satans, van hen, die zeggen dat zij Joden zijn en het niet zijn, maar liegen; zie, Ik zal maken, dat zij zullen komen en zich nederwerpen voor uw voeten, en erkennen, dat Ik u heb liefgehad. Omdat gij het bevel bewaard hebt om Mij te blijven verwachten, zal ook Ik u bewaren voor de ure der verzoeking, die over de gehele wereld komen zal, om te verzoeken hen, die op aarde wonen. Ik kom spoedig; houd vast wat gij hebt, opdat niemand uw kroon neme" (Openbaring 3:7-11)

"gij hebt mijn woord bewaard" (:8)

"Houdt vast wat gij hebt" (:11)

Kleine kracht en toch een open deur. In dit gedeelte wordt de bijbelse weg naar bijbels succes gewezen.

"Kinderkens, wacht u voor de afgoden" (1 Johannes 4:21)



Voor meer informatie over dit onderwerp, klik hier

HOME